Midden in de vestingstad Groenlo, aan de Markt, staat de Oude Calixtuskerk. Het is het oudste gebouw van de stad en draagt de naam van paus Calixtus I, de patroonheilige van Groenlo. Al in 1234 stond hier een tufstenen kerk. Het huidige gebouw kwam in verschillende bouwfasen tot stand: de toren was in 1371 in aanbouw, het koor en de noordelijke zijkapel dateren hoofdzakelijk uit de vijftiende eeuw en het ruime schip werd in het begin van de zestiende eeuw voltooid. Zo ontstond de laatgotische pseudobasiliek die het centrum van Groenlo nog altijd bepaalt.
De Oude Calixtuskerk
De geschiedenis van de kerk is nauw verbonden met die van de vestingstad. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog wisselde Groenlo meerdere malen van bezetter en daarmee veranderde ook het kerkelijke gebruik. Na het vertrek van de Münsterse troepen in 1674 bleef de Oude Calixtus definitief in protestantse handen. Het gebouw doorstond zes belegeringen, een grote brand na blikseminslag in 1836 en zware schade door een vliegtuigbom op 24 februari 1945.
Na de oorlog werd de kerk tussen 1946 en 1954 ingrijpend gerestaureerd. Sinds 1978 is het gebouw eigendom van de Stichting Oude Gelderse Kerken; de toren behoort aan de gemeente. Een volgende grote restauratie en herinrichting vond plaats in 2005-2007. In 2024-2025 werd het gebouw opnieuw aangepast. Sinds april 2025 is in het schip het Nationaal Museum Tachtigjarige Oorlog gevestigd.
Bijzondere onderdelen van het interieur
Het romaanse doopvont
Voor in het koor staat een romaans doopvont van Bentheimer zandsteen. Het Nationaal Museum Tachtigjarige Oorlog dateert het doopvont in de twaalfde eeuw. Daarmee is het ouder dan het huidige laatgotische kerkgebouw en herinnert het aan een vroegere kerk op deze plaats. De ronde stam wordt gedragen door vier eenvoudig gehouwen figuren. Het bovenste deel van de oorspronkelijke kuip is in het verleden gedeeltelijk weggehakt. Het doopvont heeft jarenlang in het Rijksmuseum in Amsterdam gestaan en keerde tijdens de naoorlogse restauratie terug naar Groenlo.
Het romaanse doopvont van Bentheimer zandsteen, dat waarschijnlijk uit de twaalfde eeuw dateert.
De fragmenten van het koorgestoelte
Langs de noordwand staan bewaard gebleven delen van een laatgotisch koorgestoelte uit omstreeks 1500. Het gaat niet meer om één volledige lange koorbank, maar om twee hoge eikenhouten wangstukken en andere fragmenten, waaronder scheidingsschotten tussen de zitplaatsen. Het houtsnijwerk bestaat uit gotische spitsbogen, maaswerk en bladmotieven. Oorspronkelijk bood zo'n koorgestoelte plaats aan geestelijken tijdens de liturgie in de middeleeuwse kerk.
Fragmenten van het laatgotische koorgestoelte, vervaardigd omstreeks 1500.
De muurschildering met drie apostelen
Op de noordwand van het koor bevindt zich een laatmiddeleeuwse muurschildering. Van links naar rechts zijn de apostelen Johannes, Jacobus de Mindere en Filippus afgebeeld. Dunne zuiltjes scheiden de figuren van elkaar; boven hen staan Latijnse opschriften. Vermoedelijk maakten de drie figuren deel uit van een grotere reeks met de twaalf apostelen, waarvan de overige schilderingen verloren zijn gegaan.
Over de precieze datering verschillen de vakpublicaties enigszins. De schildering wordt geplaatst in de late vijftiende of vroege zestiende eeuw en kan daarom het best worden omschreven als een werk van omstreeks 1500. Het fresco raakte beschadigd bij het blootleggen en is tijdens de restauratie van 2005-2007 opnieuw gerestaureerd.
De apostelen Johannes, Jacobus de Mindere en Filippus op de noordwand van het koor, geschilderd omstreeks 1500.
Het Flentrop orgel
Het huidige orgel werd in 1951-1952 gebouwd door de firma Flentrop uit Zaandam. Architect Jan Jans ontwierp het front en organist Johan Légène adviseerde over het muzikale gedeelte. Het is een mechanisch sleepladenorgel en verkeert volgens Gelderse Kerken nog geheel in oorspronkelijke staat.
Het orgel verving het instrument dat Jacobus Ambrost in 1838 voor de kerk had gebouwd. Dat orgel raakte zwaar beschadigd bij de bominslag van 24 februari 1945. Ongeveer dertig houten pijpen uit het Ambrost-orgel konden worden behouden en zijn in het Flentrop-orgel opgenomen. Het huidige instrument draagt daardoor ook een klein, tastbaar deel van zijn voorganger in zich.
Het Flentrop-orgel uit 1951-1952, waarin ongeveer dertig houten pijpen uit het oudere Ambrost-orgel zijn hergebruikt.
Het memoriebord van de Grolse vierling
Aan de muur hangt een geschilderd memoriebord uit 1648 met vier ingebakerde kinderen. Het bord herinnert aan de geboorte en het overlijden van de zogenoemde Grolse vierling. In gemoderniseerd Nederlands luidt de tekst: 'In maart 1648 heeft een moeder hier in Grol bij één dracht vier kinderen gebaard. Zij zijn samen gedoopt, hebben ongeveer acht à negen dagen geleefd, zijn gestorven en liggen met de moeder in deze kerk begraven.'
De geraadpleegde monumentale bronnen noemen geen namen van de moeder of de kinderen en ook de maker van het bord is niet vastgesteld. Het opschrift vermeldt wel duidelijk dat de vier kinderen acht à negen dagen leefden en samen met hun moeder in de kerk zijn begraven.
Het geschilderde memoriebord voor de Grolse vierling uit 1648.
Een kerk met een religieuze en culturele functie
Aan het einde van de twintigste eeuw bleek dat het onderhoud van het middeleeuwse gebouw niet langer uit het kerkelijke gebruik alleen kon worden betaald. Daarom stemde de gemeente in 2004 in met een plan dat de religieuze functie combineerde met breder openbaar gebruik. De restauratie en herinrichting volgden in 2005-2007.
Een transparante glazen wand scheidt sindsdien het koor van het schip. Het koor bleef ingericht voor erediensten en andere kerkelijke bijeenkomsten. De Protestantse Gemeente Groenlo Winterswijk gebruikt de Oude Calixtus ook voor gebed en vieringen, waaronder Taizé-vredesgebeden. Het schip kon afzonderlijk worden gebruikt voor tentoonstellingen en bijeenkomsten. Sinds 2025 is dit deel de thuisbasis van het Nationaal Museum Tachtigjarige Oorlog.
De glazen wand maakt zelfstandig gebruik van beide ruimten mogelijk, terwijl de lange zichtlijn door de kerk behouden blijft. Zo is de Oude Calixtus nog altijd een kerkgebouw en tegelijk een openbare plaats waar de geschiedenis van Groenlo en de Tachtigjarige Oorlog wordt verteld.
Bronnen
1. Rijksmonumentenregister via Monumenten.nl. Rijksmonument 18164 Mattelierstraat 5 Groenlo
2. Stichting Oude Gelderse Kerken. Oude Calixtuskerk Groenlo
3. Nationaal Museum Tachtigjarige Oorlog. De Oude Calixtuskerk
4. Nationaal Museum Tachtigjarige Oorlog. Gebed gevecht gevierd geschiedenis vijf eeuwen Oude Calixtuskerk
5. E H ter Kuile via DBNL en Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Groenlo in Het kwartier van Zutfen
6. DBNL. Groenlo in Monumenten in Nederland Gelderland
7. Herbestemming nl. Oude Calixtus Groenlo
8. Protestantse Gemeente Groenlo Winterswijk.
